Co to jest wartość godziwa?
Wartość godziwa ma odzwierciedlać warunki rynkowe obowiązujące na określony dzień, a nie historyczny koszt poniesiony przez jednostkę. To zasadnicza różnica względem kosztu historycznego. Koszt historyczny wynika z rzeczywiście przeprowadzonej transakcji, np. ceny zakupu aktywa. Wartość godziwa odpowiada natomiast na pytanie, jaka wartość wynikałaby z warunków rynkowych na dzień wyceny.
Dlatego jej ustalenie może wymagać:
- danych rynkowych,
- prognoz finansowych,
- stóp dyskontowych,
- danych dotyczących porównywalnych transakcji,
- modeli wyceny,
- profesjonalnego osądu.
Nie oznacza to jednak, że wartość godziwa jest dowolną wartością szacunkową. Punktem odniesienia powinien być rynek i założenia uczestników rynku.
Jak wartość godziwą definiuje MSSF 13?
MSSF 13 „Ustalanie wartości godziwej” definiuje wartość godziwą jako cenę, którą można byłoby otrzymać za sprzedaż składnika aktywów albo zapłacić za przeniesienie zobowiązania w zwykłej transakcji pomiędzy uczestnikami rynku na dzień wyceny. Kluczowe są tutaj trzy elementy:
- wycena jest dokonywana na określony dzień,
- podstawą są warunki rynkowe,
- przyjmowana jest perspektywa uczestników rynku, a nie wyłącznie konkretnej jednostki.
Oznacza to, że przy wycenie nie należy automatycznie uwzględniać założeń, które mają wartość tylko dla jednego konkretnego właściciela lub wynikają z jego indywidualnej strategii.
Jak wartość godziwą definiuje Ustawa o rachunkowości?
Zgodnie z art. 28 ust. 6 Ustawy o rachunkowości za wartość godziwą przyjmuje się kwotę, za jaką dany składnik aktywów mógłby zostać wymieniony, a zobowiązanie uregulowane na warunkach transakcji rynkowej pomiędzy zainteresowanymi, dobrze poinformowanymi i niepowiązanymi ze sobą stronami.
Koncepcja jest więc zbliżona do podejścia MSSF. Różnica pojawia się przede wszystkim w poziomie szczegółowości regulacji. MSSF 13 zawiera rozbudowane zasady dotyczące m.in.:
- uczestników rynku,
- rynku głównego i najbardziej korzystnego,
- technik wyceny,
- hierarchii danych wejściowych,
- ujawnień dotyczących wyceny.
Ustawa o rachunkowości nie zawiera równie szczegółowej metodologii. Przy bardziej złożonych wycenach w praktyce wykorzystuje się więc również rozwiązania wynikające z MSSF 13 oraz praktyki wycen.
Czym różni się wartość godziwa według UoR i MSSF?
Najważniejsza różnica nie polega na samym rozumieniu wartości godziwej, lecz na szczegółowości zasad jej ustalania.
| Obszar |
Ustawa o rachunkowości |
MSSF 13 |
| Definicja wartości godziwej |
Tak |
Tak |
| Perspektywa rynkowa |
Tak |
Tak |
| Szczegółowa hierarchia danych wejściowych |
Ograniczona |
Tak |
| Poziomy 1, 2 i 3 |
Nie w formie analogicznej do MSSF 13 |
Tak |
| Szczegółowe zasady technik wyceny |
Ograniczone |
Tak |
| Wymagania dotyczące ujawnień |
Mniejsze |
Znacznie szersze |
Co oznacza perspektywa uczestników rynku?
Wycena w wartości godziwej powinna odzwierciedlać założenia, jakie przyjęliby uczestnicy rynku. Nie chodzi więc wyłącznie o to, jak dane aktywo postrzega obecny właściciel. Jeżeli spółka zakłada np. wyjątkowe synergie dostępne tylko dla niej, nie oznacza to automatycznie, że ich pełna wartość powinna znaleźć odzwierciedlenie w wartości godziwej.
Wycena powinna w możliwie największym stopniu opierać się na danych i założeniach rynkowych.
Co oznacza najlepsze i najwyższe wykorzystanie aktywa?
W przypadku aktywów niefinansowych MSSF 13 wykorzystuje koncepcję najlepszego i najwyższego wykorzystania. Chodzi o sposób wykorzystania aktywa, który jest jednocześnie:
- fizycznie możliwy,
- prawnie dopuszczalny,
- ekonomicznie uzasadniony.
Może się więc zdarzyć, że wartość rynkowa aktywa jest wyższa niż wartość wynikająca z jego obecnego sposobu wykorzystania przez jednostkę. Przykładowo nieruchomość wykorzystywana obecnie jako magazyn może mieć wyższą wartość w alternatywnym, dopuszczalnym sposobie wykorzystania.
Jak działa hierarchia wartości godziwej?
MSSF 13 dzieli dane wejściowe wykorzystywane w wycenie na trzy poziomy.
| Poziom |
Rodzaj danych |
Przykład |
| Poziom 1 |
Notowane ceny identycznych aktywów lub zobowiązań na aktywnym rynku |
Notowane akcje |
| Poziom 2 |
Inne obserwowalne dane rynkowe |
Krzywe rentowności, ceny podobnych instrumentów |
| Poziom 3 |
Dane nieobserwowalne wykorzystywane w modelach wyceny |
Prognozy przepływów, założenia stosowane w modelu DCF |
Im większy udział danych z poziomu 3, tym większe znaczenie mają przyjęte założenia i dokumentacja.
Nie oznacza to, że wycena poziomu 3 jest z definicji mniej poprawna. Jest jednak bardziej zależna od modelu, prognoz i przyjętych parametrów, dlatego zwykle wymaga dokładniejszego uzasadnienia.
Jakimi metodami ustala się wartość godziwą?
W praktyce stosuje się trzy podstawowe podejścia.
Podejście rynkowe
Wartość ustala się na podstawie cen i innych informacji pochodzących z transakcji dotyczących identycznych lub porównywalnych aktywów, zobowiązań albo przedsiębiorstw. Może obejmować np.:
- ceny giełdowe,
- transakcje porównywalne,
- mnożniki rynkowe.
Podejście dochodowe
Przyszłe wartości ekonomiczne są przeliczane na wartość bieżącą. Typowym przykładem jest metoda DCF, w której prognozowane przepływy pieniężne są dyskontowane odpowiednią stopą. Podejście to często wykorzystuje się przy wycenie przedsiębiorstw, aktywów niematerialnych czy określonych instrumentów finansowych.
Podejście kosztowe
Punktem odniesienia jest koszt, jaki należałoby ponieść, aby odtworzyć lub zastąpić ekonomiczną zdolność danego aktywa. Może być wykorzystywane np. przy określonych aktywach rzeczowych, technologii albo oprogramowaniu.
Jak wybrać właściwą metodę wyceny?
Nie ma jednej metody odpowiedniej dla każdego aktywa. Przy wyborze należy uwzględnić przede wszystkim:
- charakter wycenianego składnika,
- dostępność danych rynkowych,
- sposób, w jaki uczestnicy rynku wycenialiby taki składnik,
- jakość możliwych do pozyskania danych,
- specyfikę rynku.
Jeżeli dostępna jest wiarygodna cena rynkowa identycznego składnika na aktywnym rynku, zwykle będzie ona silniejszym punktem odniesienia niż rozbudowany model oparty na prognozach.
W przypadku aktywów, dla których aktywny rynek nie istnieje, konieczne może być zastosowanie modelu wyceny.
Jakie błędy najczęściej pojawiają się przy ustalaniu wartości godziwej?
Do najczęstszych problemów należą:
| Błąd |
Potencjalny skutek |
| Założenia specyficzne wyłącznie dla jednostki |
Wycena nie odzwierciedla perspektywy rynku |
| Niewłaściwa metoda wyceny |
Wynik nie odpowiada charakterowi wycenianego aktywa |
| Niespójność prognoz |
Różne części sprawozdania lub modelu opierają się na innych założeniach |
| Brak uzasadnienia stopy dyskontowej |
Trudność w weryfikacji i obronie modelu |
| Słaba dokumentacja danych wejściowych |
Problemy przy weryfikacji lub audycie |
| Brak analizy wrażliwości |
Brak informacji o wpływie kluczowych założeń na wynik wyceny |
| Nieaktualne dane rynkowe |
Wartość może nie odpowiadać warunkom na dzień wyceny |
Szczególnej uwagi wymagają wyceny wykorzystujące dane poziomu 3, ponieważ wynik jest wtedy bardziej zależny od prognoz i parametrów modelu.
Jak dokumentować wycenę wartości godziwej?
Dokumentacja powinna umożliwiać osobie niezależnej zrozumienie, w jaki sposób powstał wynik wyceny.
W zależności od rodzaju aktywa warto udokumentować:
- cel i dzień wyceny,
- zastosowany standard rachunkowości,
- wybraną metodę,
- źródła danych,
- wykorzystane dane rynkowe,
- prognozy finansowe,
- stopy dyskontowe,
- najważniejsze założenia,
- analizę wrażliwości,
- uzasadnienie zmian względem poprzedniej wyceny.
W praktyce jest to szczególnie ważne przy aktywach wycenianych metodami poziomu 3. Sam arkusz z końcową wartością zazwyczaj nie wystarcza. Istotne jest również pokazanie, skąd pochodzą dane i dlaczego zastosowano określone założenia.
Co audytor sprawdza przy wycenie wartości godziwej?
Zakres zależy od rodzaju aktywa i znaczenia wyceny dla sprawozdania finansowego, ale najczęściej analizowane są:
- zgodność zastosowanej metody z charakterem aktywa,
- źródła danych,
- obserwowalność danych wejściowych,
- prognozy finansowe,
- stopy dyskontowe,
- założenia rynkowe,
- spójność z innymi elementami sprawozdania,
- analiza wrażliwości,
- kompletność wymaganych ujawnień.
Im bardziej wycena zależy od nieobserwowalnych danych i szacunków, tym większe znaczenie ma możliwość obrony przyjętych założeń.
Czy wartość godziwa jest sprzeczna z zasadą ostrożności?
Nie należy przeciwstawiać tych dwóch koncepcji w prosty sposób. Celem wartości godziwej jest możliwie wierne odzwierciedlenie wartości wynikającej z warunków rynkowych. Nie powinna ona służyć ani systematycznemu zawyżaniu, ani zaniżaniu wartości aktywów i zobowiązań. Zasada ostrożności nie oznacza natomiast dowolnego zaniżania wartości. W praktyce kluczowe pozostają rzetelność danych, neutralność założeń i poprawność zastosowanej metody.
Kiedy warto skorzystać z zewnętrznej wyceny?
Wsparcie niezależnego specjalisty może być szczególnie przydatne, gdy:
- aktywo nie ma aktywnego rynku,
- wycena opiera się głównie na danych poziomu 3,
- potrzebny jest złożony model finansowy,
- istotnym elementem są stopy dyskontowe,
- wycena dotyczy transakcji M&A,
- wynik ma istotny wpływ na sprawozdanie finansowe,
- wycena będzie szczegółowo analizowana przez audytora.
W takich przypadkach kluczowe jest nie tylko policzenie wartości, ale również przygotowanie spójnej metodologii i dokumentacji pozwalającej wyjaśnić przyjęte założenia.
